Wzrost Państwa Polskiego w XV i XVI wieku

Jakkolwiek dziejopisarstwo dalekie jest od tego rodzaju nauk, które budują swój zrąb na prawach jednostajnych, ciągłych i nieprzerwanie działających, to jednak raczej instynkt jakiś, niż wyraźne dane, podsuwają pod nasze pojęcia historyczne pewną ciągłość, prawidłowość i konieczność, jakie stanowią cechy każdej systematycznej wiedzy. Wiarę w ten stopniowy rozwój każdego narodu utrwala jeszcze wzgląd na dzieje powszechne. Nie mając żadnego kryterium odnośnie prawidłowości rozwoju życia danego narodu, zestawiamy jego dzieje z dziejami innych, z całym rozwojem powszechno-dziejowym. Odstępstwa od tego ogólnego kierunku nazywamy anomalią, cofaniem się lub reakcją; podobieństwa – jego prawidłowym rozwojem i postępem. W zasadzie swej empiryczne i powierzchowne kryterium powszechno-dziejowe może zastąpić wszelkie inne przy ocenie dziejów danego narodu, zwłaszcza, jeżeli chodzi o stwierdzenie jego stałego i nieprzerwanego żywota.

Wymagane są jednak dwie rzeczy, ażeby kryterium to nie sprowadzi